عوامل افزایش رزق و روزی و بیان راههای افزایش روزی




۱۰ام دی ۱۳۹۶ زوارین

درون این مطلب به بررسی عوامل افزایش رزق و روزی پرداخته و با دسترس از قرآن کریم و احادیث معصومین (ع) علل افزایش رزق و روزی را بیان می کنیم.

مقدمه

جلب روزی و افزایش یا کاهش اين، معلول علل و عوامل مختلفی هست. به عنوان مثال، تدبیر و تلاش فرد، پیگیری، صبر و استقامت او و عواملی از این قبیل درون کسب روزی و افزایش و ازدیاد اين مؤثر هست و بر تصوير، بی تدبیری، سستی و تنبلی، بی حوصلگی و از میدان به درون رفتن درون اثر سختی و مشکلات کار، از دلایل فقر و عوامل کاهش رزق و روزی هست.

عوامل مذکور را می توان به عنوان «عوامل فردی» نام گذاری کرد؛ چرا که تمامي آنها به خصوصیات فردی افراد بستگی دارد؛ ولي سؤال اینجاست که آیا تمامي عوامل مؤثّر درون افزایش یا کاهش رزق و روزی، درون عوامل فردی خلاصه می شود؟ و یا خارج از اراده و ویژگی های فرد فرد انسان ها، عوامل دیگری درون رزق آنها مؤثّر نیست؟ و یا علاوه بر دخالت عوامل فردی، عوامل دیگری خارج از اراده انسان وجود دارد که درون کم یا زیاد شدن روزی او دخالت دارند؟

پاسخ این سؤالات مثبت هست؛ یعنی علاوه بر عوامل فردی، عوامل دیگری وجود دارند که درون روزی افراد تأثیرگذارند. به عنوان مثال، چنانچه روش توزیع ثروت درون اجتماع ناعادلانه و نامناسب باشد، هر چقدر افراد این جامعه اهل تدبیر و تلاش و استقامت باشند، به نتیجه کار خود نخواهند رسید و دست رنج مناسب خود را دریافت نخواهند کرد.

این گونه عوامل که مربوط به سیستم اقتصادی جامعه و جهت گیری و اهداف اقتصادی حاکمان اين هست، درون قالب «عوامل اجتماعی» قابل بحث و بررسی هست. درون این مقاله، تنها به کار و تلاش که یکی از عوامل فردی افزایش روزی هست، می پردازیم.

عوامل افزایش رزق و روزی
عوامل افزایش رزق و روزی

کار و تلاش، یکی از عوامل افزایش رزق و روزی

بعضی از روزی های مادی و معنوی، بدون هیچ گونه کوشش و تلاشی از سوی انسان به او ارزانی می شود و به منزله سرمایه کسب روزی آدمیان به شمار می رود. عقل و هوش و استعداد، توانایی و سلامت جسمانی، تابش خورشید و بارش باران، حاصلخیزی خاک، هوای سالم برای تنفس و… از این جمله اند.

لطف و حکمت خداوند بر اين قرار گرفته هست که پیش از هرگونه سعی و تلاشی از جانب آدمیان، سرمایه های اولیه ای از قبیل موارد فوق درون اختیار انسان قرار گیرد تا با دسترس صحیح از این ارزاق خدادادی، به دنبال روزی خود روان شوند. درون واقع، می توان اعلام کرد که این ارزاق به دنبال انسان ها هستند نه انسان ها به دنبال اين ها و اين ها طالب انسان ها هستند نه انسان ها طالب آنها.

بدون تردید یکی از مصادیق «رزق طالب» که درون پاره ای از روایات به آنها اشاره شده هست، همین نوع از ارزاق هست. امام صادق علیه السلام فرمودند: «الرِّزْقُ مَقْسُومٌ عَلَی ضَرْبَیْنِ أَحَدُهُمَا وَاصِلٌ إِلَی صَاحِبِهِ وَإِنْ لَمْ یَطْلُبْهُ وَالاْآخَرُ مُعَلَّقٌ بِطَلَبِهِ فَالَّذِی قُسِمَ لِلْعَبْدِ عَلَی کُلِّ حَالٍ آتِیهِ وَإِنْ لَمْ یَسْعَ لَهُ وَالَّذِی قُسِمَ لَهُ بِالسَّعْیِ فَیَنْبَغِی أَنْ یَلْتَمِسَهُ مِنْ وُجُوهِهِ وَهُوَ مَا أَحَلَّهُ اللّهُ لَهُ دُونَ غَیْرِهِ؛ رزق بر دو نوع هست: یک نوع از اين به صاحبش می رسد، گرچه اين را طلب نکند؛ ولي نوع دیگر به طلب انسان وابسته هست. نوع اوّل که برای انسان تقدیر شده، درون هر حال به او خواهد رسید، گرچه برای به دست آوردنش تلاش نکند؛ ولي نوع دوم که با سعی انسان برای او مقدر شده، سزاوار هست که انسان از راه های خودش طلب کند و اين رزقی هست که خداوند برای اين شخص حلال کرده هست نه غیر او.»

ولي، گرچه کار و تلاش انسان درون کسب این ارزاق طلب نشده مؤثّر نیست؛ ولي درون حفظ، نگهداری و دسترس بهینه از آنها قطعا مؤثّر هست. انسان می تواند با تلاش و تدبیر خود، از امکانات خدادادی به خوبی دسترس کرده، بازده آنها را افزایش دهد و یا برعکس، با بی تدبیری و تنبلی خود، آنها را هدر داده، سبب تضییع آنها شود.

۱. کار و عبادت

درون فرهنگ اسلامی، کار و تلاش برای امرار معاش و گذران زندگی، نه تنها امری مذموم و دنیاپرستانه تلقی نشده، بلکه امری مقدس، خداپسندانه و عبادتی بزرگ شمرده شده هست. پیشوایان دینی ما، آنجا که با برداشتهایی ناصواب از ضمانت رزق انسان ها از جانب خداوند مواجه می شدند، به شدّت با این افکار برخورد کرده، به سرزنش اين ها می پرداختند. امام صادق علیه السلام هنگامی که از حال یکی از اصحاب خود جویا شدند و پاسخ شنیدند که درون خانه خود مشغول عبادت هست و زندگی او را عده ای از مسلمانان تأمین می کنند، فرمودند: «وَاللّهِ لَلَّذِی یَقُوتُهُ أَشَدُّ عِبَادَهً مِنْهُ؛ به خدا سوگند کسی که زندگی او را تأمین می کند، عابدتر از اوست.»

کسانی که به بهانه عبادت و یا به دلیل تنبلی و کسالت زحمت خود را بر دوش سایر مردم می اندازند، مورد لعن و نفرین عابدترین انسان یعنی پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله قرار گرفته اند.

امام صادق علیه السلام به صراحت اعلام فرمود: «إِنِّیِ لاَءُبْغِضُ الرَّجُلَ فَاغِرا فَاهُ إِلَی رَبِّهِ فَیَقُولُ ارْزُقْنِی وَیَتْرُکُ الطَّلَبَ؛ من از کسی که کسب روزی را رها کرده و لب به دعا می گشاید و می گوید خداوندا روزی مرا برسان، ناخشنود و ناراحتم.»

پیشوایان معصوم ما، نه تنها ناراحتی خود را از دعا کردن افراد به جای کار کردن آنها اعلام می کردند، بلکه از دعا نمودن برای رزق و روزی این افراد خودداری می نمودند و آنان را به کار و تلاش فرا می خواندند. به عنوان نمونه، هنگامی که فردی از امام صادق علیه السلام درخواست می کند که درون حقّ او دعا کنند تا خداوند روزی او را به راحتی برساند، امام درخواست او را رد کرده، پاسخ می دهند: «لاَ أَدْعُو لَکَ. اُطْلُبْ کَمَا أَمْرَکَ اللّهُ عَزَّوَجَلَّ؛ برای تو دعا نمی کنم. اين چنان که خداوند متعال به تو دستور داده هست، جویا[ی رزق خود] باش.»

بر این پايه، «دعا» جایگزین «کار» نیست؛ بلکه مکمل اين هست.

عوامل افزایش رزق و روزی - کار و تلاش
عوامل افزایش رزق و روزی – کار و تلاش

درون فرهنگ اسلامی کسی که برای تأمین هزینه خانواده خود به زحمت می افتد، همچون مجاهد فی سبیل اللّه به عبادت مشغول هست؛ چرا که امام صادق علیه السلام فرمود: «أَلْکَادُّ عَلَی عِیَالِهِ کَالْمُجَاهِدِ فِی سَبِیلِ اللّهِ.»

از نظر پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله عبادت هفتاد بخش هست که برترین آنها به دست آوردن رزق حلال می باشد: «أَلْعِبَادَهُ سَبْعُونَ جُزْءا أَفْضَلُهَا طَلَبُ الْحَلاَلِ.»

بنا به فرموده امام باقر علیه السلام : «مَنْ طَلَبَ الدُّنْیَا اسْتِعْفَافا عَنِ النَّاسِ وَسَعْیا عَلَی أَهْلِهِ وَتَعَطُّفا عَلَی جَارِهِ لَقِیَ اللّهَ عَزَّوَجَلَّ یَوْمَ الْقِیَامَهِ وَوَجْهُهُ مِثْلُ الْقَمَرِ لَیْلَهَ الْبَدْرِ؛ کسی که برای بی نیازی از مردم، تأمین زندگی خانواده و رسیدگی به همسایه خود به دنبال مال دنیا برود، درون حالی خداوند را درون قیامت ملاقات خواهد کرد که چهره او مانند ماه شب چهارده، نورانی خواهد بود.»

درون مقابل، از نظر امام صادق علیه السلام کسانی که درون اثر سستی و تنبلی از تأمین زندگی خود سر باز می زنند، مورد سرزنش قرار گرفته و ناتوان تر از مورچه خوانده شده اند؛ چرا که مورچه برای گذران زندگی خود، دانه ها را به لانه خود می کشد: «أَیَعْجِزُ أَحَدُکُمْ أَنْ یَکُونَ مِثْلَ النَّمْلَهِ فَإِنَّ النَّمْلَهَ تَجُرُّ إِلَی جُحْرِهَا؛ آیا کسی از شما ناتوان هست مانند مورچه باشد. همانا مورچه [دانه ها را] به لانه اش می کشد.»

امام علی علیه السلام بارها فرمود کسی که «آب و خاک» درون اختیار داشته باشد و درون عین حال درون فقر به سر برد، نشان اين هست که خداوند او را از رحمت خود دور کرده هست: «مَنْ وَجَدَ مَاءً وَتُرَابا ثُمَّ افْتَقَرَ فَأَبْعَدَهُ اللّهُ؛ کسی که آب و خاک بیابد و بنابراين از اين فقیر باشد، خداوند او را [از رحمتش] دور کرده هست.»

درون روایات نقل شده از پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و پیشوایان معصوم علیهم السلام تأکید بر عبادی بودن کار و اهمیت و ضرورت اين، به اندازه ای هست که درون مجامع روایی ما، بابی تحت عنوان «إِسْتِحْبَابُ طَلَبِ الرِّزْقِ وَوُجُوبُهُ مَعَ الضَّرُورَهِ» به ذکر این روایات اختصاص یافته هست که نقل تمامي آنها درون این مختصر نمی گنجد.

۲. کار و عقل

یکی دیگر از فواید کار، «تقویت عقل آدمی» هست. ولي منظور از این عقل، عقل فلسفی، استدلالی و نظری نیست؛ بلکه منظور «عقل معاش» یا عقل عملی انسان هست.

عقل معاش، همان عقل اقتصادی اجتماعی هست که به فرد توانایی فعالیتهای اقتصادی و اجتماعی می دهد. بدین معنا که کسی که درون متن اجتماع و درون گیر و دار تلاش اقتصادی حضور داشته باشد، مردم را بهتر می شناسد، کم تر فریب می خورد، بیشتر سود می برد و درون برخورد با افراد گوناگون و حوادث رنگارنگ روزگار، تصمیمات پخته تری می گیرد.

راه کسب یا تقویت این عقل، شرکت درون کلاسهای درس حوزه و دانشگاه و برخورداری از تحصیلات عالیه نیست؛ بلکه روش اين، درگیر شدن با مسائل پیچیده اقتصادی، اجتماعی و سیاسی هست که درون خلال اين، فرد برای پیشگیری از هرگونه ضرر و فریبی درون حق خود، مجبور هست تمام توان خویش را به کار گیرد و از حقوق و منافع خود دفاع کند. این گونه هست که کم کم مهارت تدبیر همراه با «تجارت و تلاش» به دست می آید و به موازات بالا رفتن درصد موفقیت او، درصد آسیب پذیری اش کاهش می یابد.

درون روایات ما، علاوه بر آنکه به صراحت، تجارت سبب افزونی عقل آدمی شمرده شده هست، درون نقطه مقابل اين، ترک تجارت موجب از بین رفتن عقل آدمی دانسته شده هست.

اهمیت این ویژگی درون حدّی هست که حتی درون صورت عدم نیاز به سود و درآمد، صرف کار کردن برای بالا رفتن تجربه و مهارت زندگی امری لازم و ضروری هست. شاهد این مدعا، مشورتی هست که یکی از اصحاب امام صادق علیه السلام به نام معاذ بن کثیر با اين حضرت انجام می دهد. وی به حضرت عرض می کند که اکنون من به راحتی زندگی می کنم و از ثروت کافی برخوردارم. آیا مصلحت می دانید تجارت را رها کنم؟ امام صادق علیه السلام درون پاسخ می فرمایند: «إَنَّکَ إِنْ فَعَلْتَ قَلَّ عَقْلُکَ؛ اگر چنین کنی، عقلت به کاستی خواهد رفت.»

بنابراین، کسب درآمد و سود اقتصادی، تنها یکی از اهداف تجارت هست و مهم تر از اين، کسب مهارت معیشت و تعامل با مردمان هست که خود سرمایه ای گران بها هست.

این سرمایه، حتی درون مسائل غیراقتصادی، مانند: مسائل اجتماعی، سیاسی، خانوادگی و… کارآمد هست و انسان را از موفقیت های بیشتری برخوردار می کند.

۳. کار و موقعیت اجتماعی

از جمله امتیازات ارزشمند کار و فعالیت اقتصادی، برخورداری از موقعیت و منزلت اجتماعی درون بین مردم هست. این امتیاز حتی درون جایی که نیاز اقتصادی به کار کردن وجود نداشته باشد، به تنهایی ارزش هست و برای برخورداری از این ارزش باید کار کرد. شاهد این ادعا روایاتی هست که درون خلال آنها، پیشوایان معصوم کسانی را که به دلیل بی نیازی اقتصادی از کار و تلاش دست کشیده اند، سرزنش نموده، آنان را به کار و تجارت تشویق کرده اند.

وقتی که فردی از تصمیم خود بر رها کردن بازار و دسترس از ثروت موجود خویش امام را آگاه می کند، امام علیه السلام او را از این کار برحذر می دارند: «إِذا یَسْقُطُ رَأْیُکَ وَلاَ یُسْتَعَانُ بِکَ عَلَی شَیْ ءٍ؛ اگر چنین کنی، نظر و رأی تو [درون بین مردم بی ارزش] و ساقط می شود و بر هیچ کاری از تو طلب حمایت نمی شود.»

۴. ویژگی های کار مطلوب

گذشته از اهمیت و ارزش کار، درون مورد زمان و نحوه انجام کار، نکات مفید و مهمی درون روایات مورد دقت قرار گرفته هست. این نکات به اختصار عبارت اند از:

الف. کار روزانه

از نظر قرآن، روز برای «کار و تلاش» و شب برای «استراحت و آرامش» قرار داده شده هست: «وَ هُوَ الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الَّیْلَ لِبَاسًا وَ النَّوْمَ سُبَاتًا وَ جَعَلَ النَّهَارَ نُشُورًا »؛ «او کسی هست که شب را برای شما لباس قرار داد و خواب را مایه استراحت و روز را وسیله حرکت و حیات.»

براساس این آیه شریفه و آیات مشابه، ویژگی تکوینی روز و امتیازی که دستگاه خلقت برای روز قرار داده هست، زمینه بیشتر اين برای تلاش و تکاپو و انجام فعالیت های اجتماعی و اقتصادی هست و ویژگی تکوینی شب، آمادگی بیشتر اين برای استراحت، آرامش و انجام عبادت هست.

ولي نکته مذکور بیانگر اصل اولیه هست و درون صورت ضرورت و اضطرار، کار شبانه توجیه پذیر هست. بنا به توصیه امام باقر علیه السلام : «إِذَا طَلَبْتُمُ الْحَوَائِجَ فَاطْلُبُوهَا بِالنَّهَارِ فَإِنَّ اللّهَ جَعَلَ الْحَیَاءَ فِی الْعَیْنَیْنِ وَإِذَا تَزَوَّجْتُمْ فَتَزَوَّجُوا بِاللَّیْلِ فَإِنَّ اللّهَ جَعَلَ اللَّیْلَ سَکَنا؛ برای برآوردن نیازهای [اقتصادی و اجتماعی] خود درون روز اقدام کنید؛ چرا که خداوند حیا را درون چشم ها قرار داده. و برای ازدواج، درون شب اقدام به ازدواج نمایید؛ چرا که خداوند آرامش را درون شب قرار داده هست.»

ب. کار از صبح زود

درون روایات مأثور از امامان معصوم علیهم السلام ، خواب بین الطلوعین مورد سرزنش قرار گرفته و دسترس از این وقت برای هرگونه عبادتی از جمله عبادت تأمین معاش مورد تأکید واقع شده هست.

امام صادق علیه السلام درون حدیث دلنشینی بنابراين از ابلاغ سلام خود به تمامي شیعیان و دوستداران اهل بیت علیهم السلام و توصیه آنان به رعایت تقوای الهی، سفارش فرمودند: «إِنِّی وَاللّهِ مَا آمُرُکُمْ إِلاَّ بِمَا نَأْمُرُ بِهِ أَنْفُسَنَا فَعَلَیْکُمْ بِالْجِدِّ وَالاِْجْتِهَادِ وَإِذَا صَلَّیْتُمُ الصُّبْحَ فَانْصَرَفْتُمْ فَبَکِّرُوا فِی طَلَبِ الرِّزْقِ وَاطْلُبُوا الْحَلاَلَ فَإِنَّ اللّهَ سَیَرْزُقُکُمْ وَیُعِینُکُمْ عَلَیْهِ؛ به خدا سوگند من به شما امر نمی کنم، جز آنچه که خود را نیز بدان امر می کنیم. بنابراين بر شما باد که جدّیت و کوشش کنید و بنابراين از نماز صبح برای طلب رزق خود حرکت کرده، رزق حلال به دست آورید. خداوند به شما روزی خواهد داد و شما را بر اين کمک خواهد کرد.»

درون نگاه امامان معصوم علیهم السلام نه تنها اصل کار کردن موجب عزّت و سربلندی مؤمنان هست، بلکه به ویژه کار از اولین ساعات بامداد، حافظ عزت و سربلندی آنان می باشد.

امام صادق علیه السلام هنگامی که مشاهده کردند یکی از اصحاب با تأخیر به سمت محل کار خود حرکت می کند، به او توصیه فرمودند: «أُغْدُ إِلَی عِزِّکَ؛ صبح زود به سوی عزتت بشتاب.»

همچنین اين حضرت به یکی از اصحاب خود فرمودند: «یَا عَبْدَ اللّهِ احْفَظْ عِزَّکَ؛ ای بنده خدا! عزت خود را حفظ کن!» اين مرد عرض کرد: فدای شما شوم! عزت من درون چیست؟ آنگاه حضرت فرمود: «غُدُوُّکَ إِلَی سُوقِکَ وَإکْرَامُکَ نَفْسَکَ؛ صبح زود به بازار [محل کار] رفتن و شخصیت خود را محترم شمردن.»

درون روایت دیگری، امام باقر علیه السلام چنین توصیه نمودند: «إِذَا کَانَتْ لَکَ حَاجَهٌ فَاغْدُ فِیهَا فَإِنَّ الاْءَرْزَاقَ تُقَسِّمُ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَإِنَّ اللّهَ تَعَالَی بَارَکَ لِهَذِهِ الاُْمَّهِ فِی بُکُورِهَا وَتَصَدَّقْ بِشَیْ ءٍ عِنْدَ الْبُکُورِ فَإِنَّ الْبَلاَءَ لاَ یَتَخَطَّی الصَّدَقَهَ؛ اگر نیاز [و کاری[ دارید، برای انجام اين صبح زود اقدام کنید، چرا که روزی ها قبل از طلوع خورشید تقسیم می شود و خداوند بلند مرتبه برای امت مسلمان، برکت را درون صبح زود قرار داده هست. درون این وقت صدقه دهید، که بلا از صدقه عبور نمی کند.»

ج. تخصص گرایی

تخصص گرایی، مهارت ورزی درون رشته ای خاص و پرهیز از تغییر مکرر شغل از عوامل مهم جلب روزی هست.

چه بسیارند انسانهایی که استعداد و علاقه خود را نمی شناسند و درون تعیین شغل ثابتی برای خود دچار تزلزل هستند. اینان گرچه ممکن هست از سرمایه عمر و مال بهره بگیرند و زحمات فراوانی را تحمل کنند، ولي به دلیل عدم مهارت و تخصص درون رشته ای خاص و استاد نشدن درون اين رشته، همیشه نیروی کار درجه دوم و سوم محسوب می شوند و قادر به دسترس کامل از سرمایه به کار گرفته و بهره برداری مناسب از اين نیستند.

عوامل افزایش رزق و روزی - حرفه و تخصص
عوامل افزایش رزق و روزی – حرفه و تخصص

حضرت یوسف علیه السلام ، هنگامی که از پادشاه مصر می خواهد او را به منصب وزارت دارایی منصوب کند، دو ویژگی «حفیظٌ علیم» یا «تعهد و تخصص» را دلایل شایستگی خود برای احراز این پست معرفی می کند:

«قَالَ اجْعَلْنِی عَلَی خَزَآئِنِ الاْءَرْضِ إِنِّی حَفِیظٌ عَلِیمٌ »؛ «[یوسف] اعلام کرد: مرا سرپرست خزائن سرزمین [مصر] قرار ده که نگهدارنده و آگاهم.»

قرآن کریم درون دستور العملی کلی، مسلمانان را از «رشته کردن پنبه های ریسیده» و هدر دادن زحمات گذشته برحذر می دارد. یکی از مصادیق بر باد دادن زحمات و اندوخته های پیشین، تغییر شغلهای بی منطق و غیرضروری و گزينش شغلهای بی حساب و بدون تدبیر هست.

«وَلاَ تَکُونُواْ کَالَّتِی نَقَضَتْ غَزْلَهَا مِنْ بَعْدِ قُوَّهٍ أَنکَـثًا»؛ «همانند اين زن [سبک مغز] نباشید که پشمهای تابیده خود را بنابراين از استحکام وا می تابد.»

امام صادق علیه السلام نیز به صراحت، رضایتمندی خود را از «حرفه مندی» افراد درون کسب روزی خود اعلام می دارند: «إِنِّی لاَءُحِبُّ أَنْ أَرَی الرَّجُلَ مُتَحَرِّفا فِی طَلَبِ الرِّزْقِ؛ من دوست دارم مرد درون طلب رزق، حرفه مند و ماهر باشد.»

علی علیه السلام نیز ضمن توصیه به کار و تجارت و بی نیاز شدن از کمک مادی مردم، بر دو ویژگی «تعهد و تخصص» یا «حرفه مندی و امین بودن» تأکید می ورزد: «تَعَرَّضُوا لِلتِّجَارَاتِ فَإِنَّ لَکُمْ فِیهَا غِنیً عَمَّا فِی أَیْدِی النَّاسِ وَإِنَّ اللّهَ عَزَّوَجَلَّ یُحِبُّ الْمُتَحَرِّفَ الاْءَمِینَ الْمَغْبُونُ غَیْرُ مَحْمُودٍ وَلاَمَأْجُورٍ؛ تجارت کنید که تجارت کردن موجب بی نیازی از اين چیزی هست که درون دست مردم هست. خداوند حرفه مند امین را دوست دارد. فرد مغبون [که درون معاملات اقتصادی فریب می خورد] نه مورد ستایش هست و نه درون خور پاداش.»

همراه شدن ویژگی حرفه مندی (تخصص) درون کنار امانتداری (تعهد) حاوی این نکته هست که درون معاملات اقتصادی و بازار تجارت، صرفا امین و متعهد بودن و اهل دزدی و خیانت نبودن کافی نیست. علاوه بر اين، برای موفقیت درون فعالیت های اقتصادی باید متخصص و ماهر بود. درون غیر این صورت، هر لحظه امکان شکست اقتصادی و مغبون شدن وجود دارد.

بازار تجارت، محیطی پیچیده و تو درون تو هست که هر کس از توان لازم برخوردار نباشد، فریب خواهد خورد و صرف سلامت روحی تاجر، موجب موفقیت اقتصادی او نخواهد شد.

فرد مغبون نه ستایش دنیوی مردم را درون پی دارد و نه از اجر اخروی برخوردار هست. درون پی آمدن کلمه «مغبون»، بلافاصله بعد از ویژگی «متحرف امین» مفید همین نکته هست.

د. مشارکت با روزی داران

همچنان که با «مشورت» می توان از عقل و تجربه دیگران بهره گرفت، با «مشارکت» اقتصادی نیز می توان از سرمایه اندوخته دیگران سود جست و حرکت اقتصادی خود را سرعت بخشید؛ از اینرو، درون روایات ما مشارکت اقتصادی یکی از عوامل زمینه ساز جلب رزق و روزی معرفی شده هست.

بنا به توصیه علی علیه السلام : «شَارِکُوا الَّذِی قَدْ أَقْبَلَ عَلَیْهِ الرِّزْقُ فَإِنَّهُ أَخْلَقُ لِلْغِنَی وَأَجْدَرُ بِإِقْبَالِ الْحَظِّ عَلَیْهِ؛ با کسی که روزی به او روی آورده هست شریک شوید که برای غنی شدن مؤثّرتر و برای روی آوردن سود و منفعت، سزاوارتر هست.»

ه . اشتغال به کارهای بزرگ

عزت و کرامت مؤمن، مقتضی اين هست که درون تمامي امور زندگی از پرداختن به امور جزئی و کم اهمیت بپرهیزد و وقت و همت خود را صرف کارهای بزرگ و اساسی کند و پیگیری امور جزئی را به دیگران بسپارد.

مصداق این نکته حکیمانه و عزت مندانه درون امور اقتصادی و معیشتی، اين هست که مؤمنان با کرامت، از خرید و فروش اشیای خرد، دوره گردی و دست فروشی بپرهیزند و سرمایه عمر و ثروت خود را درون فعالیتهای اقتصادی بزرگ و اساسی به کار گیرند.

درون بخش تجارت کتاب ارزشمند «وسائل الشیعه» بابی تحت عنوان «بَابُ اسْتِحْبَابِ مُبَاشَرَهِ کِبَارِ الاُْمُورِ کَشِرَاءِ الْعَقَارِ وَالرَّقِیقِ وَالاْءِبِلِ وَالاْءِسْتِنَابَهِ فِیمَا سِوَاهَا وَاخْتِیَارِ مَعَالِی الاْءُمُورِ وَتَرْکِ حَقِیرِهَا» گشوده شده هست که روایاتی چند را درون این زمینه درون خود جای داده هست.

از جمله اين که امام صادق علیه السلام درون توصیه ای به یکی از یاران خود فرمود:

«لاَ تَکُونَنَّ دَوَّارا فِی الاْءَسْوَاقِ وَلاتَلِ دَقَائِقَ الاْءَشْیَاءِ بِنَفْسِکَ فَإِنَّهُ لاَ یَنْبَغِی لِلْمَرْءِ الْمُسْلِمِ ذِی الْحَسَبِ وَالدِّینِ أَنْ یَلِیَ شِرَاءَ دَقَائِقِ الاْءَشْیَاءِ بِنَفْسِهِ مَا خَلاَ ثَلاَثَهَ أَشْیَاءَ… الْعَقَارَ وَالرَّقِیقَ وَالاْءِبِلَ؛ هرگز درون بازارها پرسه مزن و [تهیه] اشیای کوچک را خودت پیگیری نکن؛ چرا که برای مسلمانان دیندار و با شخصیت، شایسته نیست خودش اقدام به خرید اشیای جزئی کند مگر نسبت به سه چیز:… خرید ملک (زمین و خانه)، اشیای ظریف و شتر.»

امام صادق علیه السلام درون توصیه دیگری خطاب به کمیت اسدی فرمودند: «إِنَّ اللّهَ عَزَّوَجَلَّ یُحِبُّ مَعَالِی الاْءُمُورِ وَیَکْرَهُ سَفْسَافَهَا؛ خداوند از هر چیزی نوع والا و عالی اين را دوست دارد و از نوع پست و کم اهمیت اين ناخرسند هست.»

این حدیث شریف که بیانگر قاعده ای کلی هست، باید برای همیشه و درون تمامي امور فردی، اجتماعی، سیاسی، فرهنگی، اقتصادی و… نصب العین مؤمنان قرار گیرد، تا همّت بلند دارند و درون هر کار و موضوعی به دنبال فتح قله ها باشند و نه پرسه زدن درون دامنه ها.

اشاره

درون مطالب بالا به عامل کار و تلاش به عنوان یکی از عوامل فردی افزایش روزی پرداختیم و ابعاد مختلف این عامل را درون ارتباط با رزق و روزی مورد بحث قرار دادیم. درون این مجال قصد داریم دیگر عوامل افزایش رزق و روزی را بررسی کنیم.

اخلاق خوب، یکی از عوامل افزایش رزق و روزی

یکی از عوامل بسیار مؤثر درون جلب روزی و ازدیاد اين، بهره گیری از اخلاق خوب درون مواجهه با دیگران هست. ولي تمامي کسانی که به کار تولید و تجارت و خرید و فروش مشغول اند، اذعان دارند که برخورد خوب و مناسب با مشتری، رمز جذب مشتریان بیش تر، تولید بیش تر و درون نهایت سودآوری بیش تر هست. درون این دیدگاه اقتصادی، هدف اساسی سود اقتصادی بیش تر هست که درون این راه از ابزارهای متفاوتی مانند کیفیت کالا، بسته بندی مناسب و جذّاب، سیستم حمل و نقل و توزیع مناسب، بازاریابی و… دسترس می شود و یکی از این ابزارها، اخلاق خوب هست.

عوامل افزایش رزق و روزی - خوش رفتاری
عوامل افزایش رزق و روزی – خوش رفتاری

درون این دیدگاه، اخلاق خوب درون برخورد با مشتری همانند بسته بندی جذّاب کالا هست و همچنان که کالا باید از ظاهر مناسبی برخوردار باشد، فروشنده کالا نیز باید دارای ظاهری جذّاب باشد. هر چند ممکن هست درون دل و ذهن خود، کم ترین درجه احترام و اعتنا را به شخصیت خریدار نداشته و یا حتی از او متنفر باشد. حاصل آنکه درون این نگاه، اخلاق و برخورد مناسب، ابزاری اقتصادی برای کسب سود بیش تر هست.

این دیدگاه گرچه درون ظاهر با آموزه های اسلامی مبنی بر توصیه به رعایت اخلاق خوب با مردم مطابقت دارد، ولي درون واقع و باطن، دارای تفاوتهای اساسی با آموزه های اسلامی می باشد. از جمله آنکه:

۱. اخلاق اسلامی، صرفا زیباسازی پوسته نیست؛ بلکه زیباسازی هسته هست که خود به خود به زیبایی پوسته نیز می انجامد.

اخلاق اسلامی، دستور العملی برای پالایش و آرایش روح و روان آدمی هست که از پی اين، اعمال و رفتار انسان نیز پالایش و آرایش می شود.

۲. اخلاق اسلامی، صرفا وسیله ای برای جلب سود اقتصادی نیست؛ بلکه خود هدفی مقدس هست که با نیل به این هدف متوسط، هدف نهایی انسان که همان قرب الی اللّه هست، دست یافتنی تر و نزدیک تر می شود.

اخلاق خوب، ارزش خود را از ارزش اقتصاد و پول کسب نمی کند؛ بلکه خود به تنهایی و صرف نظر از هر گونه ارزش اقتصادی، ارزشمند هست.

۳. اخلاقی که به عنوان یکی از عوامل جلب و ازدیاد روزی مطرح هست، نه فقط درون برخورد با مشتریان و عوامل اقتصادی هست، بلکه صرف رعایت اخلاق اسلامی حتی با غیر مشتریان و با غیر دست اندرکاران اقتصادی و حتی درون برخورد با زن و فرزند، خویشاوندان، بستگان، همسایگان و… درون کسب رزق و افزایش اين تأثیر گذار هست.

بر این پايه می توان حیطه های اخلاق خوب را که درون افزایش رزق و روزی مؤثر هست، درون موارد ذیل دسته بندی نمود:

الف. همدلی اهل خانه

خانواده ای که درون اين رحمت و رأفت حاکم باشد، زمینه بارش رحمت الهی را بر خود هموار می کنند. یکی از مصداقهای رحمت خداوند، توسعه رزق خانواده هست. امام صادق علیه السلام درون این زمینه فرموده اند: «أَیُّما أَهلِ بَیْتٍ اُعْطُوا حَظَّهُمْ مِنَ الرِّفْقِ فَقَدْ وَسَّعَ اللّهُ عَلَیْهِمْ فِی الرِّزْقِ وَالرِّفْقُ فِی تَقْدِیرِ الْمَعِیشَهِ خَیْرٌ مِنَ السَّعَهِ فِی الْمالِ وَالرِّفْقُ لا یَعْجِزُ عَنْهُ شَی ءٌ وَالتَبْذِیرُ لا یَبْقی مَعَهُ شَی ءٌ اِنَّ اللّهَ عَزَّ وَجَلَّ رَفِیقٌ یُحِبُّ الرِّفْقَ؛ به هر خانواده ای که سهم آنان از رفق [و همدلی] هدیه شده باشد [و با یکدیگر با مدارا و ملایمت رفتار کنند]، خداوند حتما رزق آنان را افزایش خواهد داد. درون تقدیر معیشت [همدلی و] مدارا بهتر از ثروت زیاد هست. با رفق [درون زندگی] هیچ کمبودی وجود ندارد و با ولخرجی، هیچ چیزی باقی نمی ماند. خداوند عزیز و با جلال اهل رفق [و مدارا] هست و رفق را دوست دارد.»

ب. خوش رفتاری با همسایه ها

تأثیر همدلی، ملایمت و خوش رفتاری درون جلب و افزایش روزی، محدود به دیوارهای خانه و اهل خانه نیست؛ بلکه خوش رفتاری با همسایه ها و اهل محل نیز از علل موثر و یکی از عوامل افزایش رزق و روزی هست. بنا به گواهی امام صادق علیه السلام : «حُسْنُ الْجَوارِ یَزِیدُ فِی الرِّزقِ؛ همسایگی نیکو [و خوش رفتاری با همسایه،] موجب افزایش روزی هست.»

ج. ارتباط با خویشاوندان

ارتباط با بستگان [که از عوامل افزایش رزق و روزی هست،] و مشارکت درون غم و شادی آنان و مطّلع شدن از احوال و روزگارشان، ثمرات و برکات مادّی و معنوی فراوانی درون پی دارد که از جمله برکات مادّی اين، افزایش رزق و روزی هست. امام صادق علیه السلام می فرمایند: «صِلَهُ الاَْرْحامِ تُحَسِّنُ الْخُلْقَ وَتُمَسِّحُ الْکَفَّ وَتُطَیِّبُ النَفْسَ وَتَزِیدُ فِی الرِّزْقِ وِتُنْسِی ءُ فِی الاَْجَلِ؛ ارتباط با خویشاوندان سبب نیکی اخلاق، مبارک شدن دست، پاکیزگی روح، افزایش رزق و تأخیر درون مرگ آدمی می شود.»

امام باقر علیه السلام نیز برکات ارتباط با خویشان و بستگان را پاکیزه شدن اعمال، دفع بلا، ازدیاد ثروت، طول عمر، وسعت رزق و محبوبیت درون بین خانواده معرفی کردند. ایشان می فرمایند: «صِلَهُ الاَْرْحامِ تُزَکِّی الاَْعْمالَ وَتَدْفَعُ الْبَلْوی وَتُنْمِی الاْمْوالَ وَتُنْسِی ءُ لَهُ فِی عَمُرِهِ وَتُوَسِّعُ فِی رِزْقِهِ وَتُحَبِّبُ فِی أَهْلِ بَیْتِهِ فَلْیَتَّقِ اللّهَ وَلْیَصِلْ رَحِمَهُ؛ صله رحم اعمال را پاکیزه می گرداند، بلا را دفع می کند، اموال را افزایش می دهد، عمر انسان را طولانی می کند، رزق او را توسعه می بخشد، و [او را] درون خانواده اش محبوب می گرداند؛ بنابراين انسان باید تقوای الهی پیشه کرده و صله رحم کند.»

پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله نیز فرموده اند: «مَنْ سَرَّهُ أَنْ یَمُدَّ اللّهُ فِی عُمُرِهِ وَأَنْ یَبْسُطُ لَهُ فِی رِزْقِهِ فَلْیَصِلْ رَحِمَهُ؛ هر کس دوست دارد که خداوند عمر او را دراز و رزق او را زیاد کند، بنابراين با خویشان و بستگان خود رابطه داشته باشد.»

هم اين حضرت صله رحم را موجب فقرزدایی از زندگی دانستند: «صِلَهُ الرَّحِمِ تَزِیدُ فِی الْعُمْرِ وَ تَنْفِی الْفَقْرُ؛ صله رحم موجب طول عمر و برطرف شدن فقر می شود.»

د. خوش رفتاری با مردم

مهربانی و خوش رفتاری با خلق خدا، زمینه ساز مهربانی و لطف خداوند نسبت به انسان هست. گام اوّل خوش رفتاری، آزار ندادن مردم هست. از نظر امام صادق علیه السلام یکی از عوامل افزایش رزق و روزی همین نکته هست: «کَفُّ الاَْذَی وَقِلَّهُ الصَّخَبِ یَزِیدانِ فِی الرِّزقِ؛ ترک آزار [مردم] و کم جار و جنجال کردن، روزی را افزایش می دهد.»

درون گام بعدی، خوش رفتاری را باید به جای بدرفتاری و نیکی را به جای بدی نهاد؛ یعنی نه تنها بدرفتاری نکند؛ بلکه سعی درون خوش رفتاری و نیکی به دیگران نماید. بخشی از پاداش مادی نیکی به مردم، رفع فقر از زندگی و زیاد شدن رزق آدمی هست. بنا به گفتار امام باقر علیه السلام : «الْبِرُّ وَصَدَقَهُ السِّرِّ یَنْفِیانِ الْفَقْرَ؛ نیکی [به مردم] و صدقه پنهانی، فقر را از بین می برند.»

رفق و مدارای با مردم نیز روزی را افزایش می دهد. امام کاظم علیه السلام درون نصیحتی به هشام بن حکم درون مورد اثرات مادّی رفق و نیکی و خوش اخلاقی فرمودند: «عَلَیْکَ بِالرِّفْقِ فَاِنَّ الرِّفْقَ یُمْنٌ وَالْخُرْقَ شُوْمٌ اِنَّ الرِّفْقَ وَالْبِرَّ وَحُسْنَ الْخُلْقِ یَعْمُرُ الدِّیارَ وَیَزِیدُ فِی الرِّزْقِ؛ بر تو باد که [با دیگران] با رفق و ملایمت رفتار کنی؛ چرا که رفق مبارک [و با برکت] و تندخویی شوم و ناپسند هست. رفق، نیکی و خوش اخلاقی با دیگران، شهرها را آباد و رزقها را افزون می کند.»

حاصل آنکه خوش رفتاری درون بین خانواده، با همسایگان، بستگان و سایر مردم، علاوه بر اثرات معنوی و نزدیک شدن به قله های کمال، درون زندگی مادّی نیز اثربخش هست و یکی از آثار اين، افزایش درآمد و بهره وری از اين و بهبود وضع معیشتی انسان هست.

ازدواج

درون فرهنگ رایج و متداول بین مردم، ازدواج موجب افزایش هزینه ها هست. طبعا باید وقتی ازدواج کرد که بتوان از بنابراين هزینه زیاد اين برآمد و این خود هنگامی ممکن هست که از درآمد فراوان و کافی برخوردار بود. درون این منطق، باید درآمد داشت تا بتوان ازدواج کرد؛ ولي درون منطق دین، حقیقت جز این هست. درون ادبیات دینی ما، یکی از راه های افزایش برکت و درآمد، ازدواج هست و باید ازدواج کرد تا صاحب روزی شد. برای پول دار شدن باید ازدواج کرد، نه اینکه اوّل پولدار شد و سپس ازدواج کرد. ازدواج سبب ازدیاد رزق هست و با افزایش رزق، از بنابراين افزایش هزینه ها هم می توان برآمد.

عوامل افزایش رزق و روزی - ازدواج
عوامل افزایش رزق و روزی – ازدواج

درون این دیدگاه رازق دختر و پسر، چه درون خانه پدری آنها و چه درون خانه خودشان یکی می باشد و اين خداوند هست. تنها چیزی که قبل و بعد از ازدواج تفاوت پیدا کرده هست، مکان زندگی آنها هست؛ ولي «رزق و رازق» آنها یکی هست و بلکه رزق آنها بیش از گذشته آنها هست. به عبارت دیگر، ضمانت رزق انسانها ـ که بحث اين درون بخش نخست مقاله گذشت ـ مشروط به خانه پدری نیست؛ بلکه این وعده الهی هم درون خانه پدری و هم درون خانه و زندگی جدید به قوّت خود باقی هست.

درون ادبیات دینی ما، نه تنها ترس از فقر و نداری درون اثر ازدواج، امری ناپسند و خیالی هست، بلکه بالاتر از اين، برای فرار از فقر و چاره جویی اين، باید ازدواج کرد تا از فقر درون حالت مجرّدی رهایی جست.

درون تأیید این ادّعا می توان از روایتی بهره گرفت که براساس اين، وقتی جوان مجرّدی از نیازمندی و نداری خود درون نزد پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله شکایت می کند، اين حضرت او را به ازدواج کردن امر می کنند. برای بار دوم و سوم نیز شکایت خود را مطرح می کند و پیامبر صلی الله علیه و آله باز هم راه چاره او را ازدواج معرفی می کنند.

امام صادق علیه السلام بنابراين از نقل این حادثه تأکید می کنند: «الرِّزْقُ مَعَ النِّساءِ وَالْعِیالِ؛ رزق انسان، با همسر و خانواده تأمین می شود.»

پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله درون توصیه ای همگانی خطاب به تمامي جوانان می فرمایند: «اِتَّخِذُوا الاَْهْلَ فَاِنَّهُ أَرْزَقُ لَکُمْ؛ خانواده تشکیل دهید تا رزق شما فراوان شود.» ایشان درون جای دیگری فرموده اند: «إِلْتَمِسُوا الرِّزْقَ بِالنِّکاحِ؛ با ازدواج، رزق [خود] را طلب کنید.»

با مشاهده این روایات هست که فاصله زیاد بین فرهنگ دینی و فرهنگ عامی آشکار می شود. بدون تردید، یکی از علل سخت شدن ازدواج ها و افزایش سن ازدواج و به دنبال اين، گسترش نابسامانیهای اخلاقی و اجتماعی، فساد و فحشا و فشارها و اضطرابهای روحی روانی، فاصله گرفتن از فرهنگ دینی و تردید درون وعده های خداوند و نگرانی از وضعیت آینده هست. مشکل اصلی بسیاری از افراد «بی پولی» نیست؛ بلکه «بی اعتقادی» هست.

ناگفته نگذاریم که تحقق وعده خداوند درون روزی رسانی به انسان ها و از جمله زوج های جوان، مشروط به تدبیر، تلاش، میانه روی و… هست که درون جای خود باید مورد بحث قرار گیرد.

دعا

عوامل مؤثّر درون افزایش رزق انسان، منحصر درون عوامل مادی و ظاهری از قبیل کار و تلاش، تدبیر و آینده نگری و… نیست؛ بلکه عوامل دیگری درون ازدیاد رزق انسان مؤثّر هست که از نوع عوامل معنوی و باطنی محسوب می شوند. از جمله عوامل معنوی که درون تقدیر رزق مؤمنان اثرگذار هست، دعا می باشد.

عوامل افزایش رزق و روزی - دعا کردن
عوامل افزایش رزق و روزی – دعا کردن

گنجینه های نعمت درون خزائن الهی نهفته هست که با کلید «راز و نیاز» می توان آنها را گشود و به قدر «نیاز» از اين بهره گرفت. امام علی علیه السلام چه خوش فرمود: «وَاسْتَعَنْتَهُ عَلَی اُمُورِکَ وَسَأَلْتَهُ مِنْ خَزائِنِ رَحْمَتِهِ ما لا یَقْدِرُ عَلَی اِعْطائِهِ غَیْرُهُ مِنْ زِیادَهِ الاَْعْمارِ وَصِحَّهِ الاَْبْدانِ وَسَعَهِ الاَْرْزاقِ ثُمَّ جَعَلَ فِی یَدَیْکَ مَفاتِیحَ خَزائِنِهِ بِما أَذِنَ لَکَ مِنْ مَسْأَلَتِهِ فَمَتی شِئْتَ اسْتَفْتَحْتَ بِالدُّعاءِ أَبْوابَ نِعْمَتِهِ وَاسْتَمْطَرْتَ شَآبِیتَ رَحْمَتِهِ؛ از او (خدا) درون کارهایت استعانت می جویی و از خزائن رحمتش چیزهایی می خواهی که جز او کسی قادر به اعطای اين نیست، مانند: عمرهای بیش تر، سلامتی بدنها و وسعت روزیها. خداوند کلیدهای خزائن اش را درون دست تو قرار داده هست؛ زیرا به تو اجازه داده که از او درخواست کنی؛ بنابراین هر گاه خواستی می توانی به وسیله دعا درهای نعمت خدا را بگشایی و باران رحمت خدا را فرود آوری.»

دعا، اسلحه چندکاره مؤمنان هست که از اين درون زمینه های نظامی، اقتصادی، سیاسی و… دسترس کرده، مشکلات خود را حل می کنند. دعا درون میدان کارزار، پشتوانه روحی رزمندگان و عامل غیبی پیروزی آنان و درون میدان اقتصاد، موجب افزایش رزق آنها می شود.

پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله پیوسته مؤمنان را بر بکارگیری این سلاح تشویق می نمودند: «الدُّعاءُ سِلاحُ الْمُؤْمِنِ وَعَمُودُ الدِّینِ وَنُورُ السَّماواتِ وَالاَْرْضِ؛ دعا، اسلحه مؤمن و عمود [خیمه] دین و نور آسمانها و زمین هست.» سپس فرمودند: «اَلاَ اَدُلُّکُمْ عَلَی سِلاَحٍ یُنْجِیکُمْ مِنْ اَعْدَائِکُمْ وَ یُدِرُّ اَرْزَاقَکُمْ؟؛ آیا شما را به سلاحی که شما را بر دشمنانتان پیروز و رزقتان را جاری کند، راهنمایی کنم؟» یاران حضرت عرض کردند: آری ای رسول خدا! آنگاه حضرت فرمود: «تَدْعُونَ رَبَّکُمْ بِاللَّیْلِ وَالنَّهارِ فَإِنَّ سِلاحَ الْمُؤْمِنِ الدُعاءُ؛ خدایتان را شبانه روز بخوانید؛ چرا که دعا سلاح مؤمن هست».

بهره برداری معنوی از دعا، بالاتر از بهره مندی مادّی از اين هست که درون مقایسه دو بهره مادّی و معنوی، سود مادّی بهانه ای برای به دست آوردن سود معنوی هست.

خدایی که ضامن رزق انسانها و نیز مهربان ترین کس برای آنان هست، گاه کشتی معیشت آنان را درون دریای پرتلاطم زندگی به این سو و اين سو می کشاند، تا کشتی نشستگان خدای کشتی را از یاد نبرند و از ترس غرق شدن، دائما کشتی بان خود را صدا کنند. این تمامي بهانه ای هست تا از میان این فریادهای نیایشگرانه، مردم به سودی معنوی و به سرمایه ای بالاتر و والاتر دست یابند.

امام صادق علیه السلام حکمت روشن نبودن راه تأمین رزق مؤمنان را ایجاد زمینه ای برای زیاد دعا کردن آنان می دانند: «إِنَّ اللّهَ عَزَّوَجَلَّ جَعَلَ أرْزَاقَ الْمُؤمِنِینَ مِنْ حَیْثُ لَمْ یَحْتَسِبُوا وَذَلِکَ أنَّ الْعَبْدَ إِذَا لَمْ یَعْرِفْ وَجْهَ رِزْقِهِ کَثُرَ دُعَائُهُ؛ خداوند عزّوجلّ، ارزاق مؤمنان را از راه های غیرقابل پیش بینی برای آنان قرار داده هست تا با نشناختن راه تأمین رزق خود، زیاد دعا کنند.»

ولي نکته مهم این هست که آیا این تمامي تأکید بر دعای زیاد برای تأمین و افزایش رزق، به معنای جایگزینی دعا به جای عوامل مادّی رزق از قبیل کار و تلاش هست، یا معنای دیگری دارد؟

از متون و منابع دینی چنین استنباط می شود که دعا [یکی از عوامل افزایش رزق و روزی هست، ولی] جایگزین کار نیست؛ بلکه پشتوانه معنوی انسانها هست تا با دسترس از ابزار دعا، از کار خود نتیجه بهتری بگیرند. درون این مورد به سخن امام صادق علیه السلام اشاره می کنیم که می فرمایند: «ثَلاثَهٌ یَدْعُونَ فَلا یُسْتَجابُ لَهُمْ رَجُلٌ جَلَسَ عَنْ طَلَبِ الرِّزْقِ ثُمَّ یَقُولُ اللّهُمَّ ارْزُقْنِی یَقُولُ اللّهُ تَعالی اَلَمْ اَجْعَلْ لَکَ طَرِیقا فِی الطَّلَبِ…؛ دعای سه گروه مستجاب نمی شود [که از جمله آنها [دعای فردی که به دنبال طلب روزی نمی رود. و دعا می کند: خدایا! روزی مرا برسان! و خداوند درون جواب می فرماید: آیا برای تو راهی برای طلب روزی قرار ندادم؟…»

حاصل اين که از جمع بندی روایاتی که مؤمنان را به دعا برای تأمین و افزایش رزق تشویق می کند و روایاتی که انسانها را از دعای بدون تلاش برحذر می دارد، به این نتیجه می رسیم که «نیایش و تلاش» درون کنار هم معنا می یابند، نه به جای هم. تلاش بدون نیایش و نیایش بدون تلاش، هر دو ناقص و ابترند. نتیجه مطلوب هنگامی به دست می آید که این دو درون کنار هم جای گیرند.

چگونگی دعا

درون مورد کیفیت و چگونگی دعا برای افزایش رزق و روزی، با مراجعه به روایات رسیده از امامان معصوم علیهم السلام ، نکات ذیل حائز اهمیت هست:

الف. فقط برای خود دعا نکنیم و سایر مؤمنان را نیز دعا کنیم. یکی از اثرات دعا برای مؤمنان درون حال عدم حضور آنان، افزایش رزق دعا کننده و دفع شدن بلاها از او هست. امام صادق علیه السلام می فرمایند: «الدُّعَاءُ لاَِخِیکَ بِظَهْرِ الْغَیْبِ یَسُوقُ لِلدَّاعِی الرِّزْقَ وَیَصْرِفُ عَنْهُ الْبَلاَءَ وَیَقُولُ الْمَلَکُ لَکَ مِثْلُ ذَلِکَ؛ دعای غیابی شما برای برادر مؤمنت، موجب سرازیری رزق و دفع بلا از دعا کننده می شود و فرشته ای، مشابه همان دعا را برای شما می گوید.»

ب. بهترین زمان برای دعا کردن، از هنگام سحر تا طلوع خورشید هست؛ چرا که بنا به فرموده امام باقر علیه السلام : «إِنَّ اللّهَ عَزَّوَجَلَّ یُحِبُّ مِنْ عِبَادِهِ الْمُؤمِنِینَ کُلَّ دُعَاءٍ فَعَلَیْکُمْ بِالدُّعَاءِ فِی السَّحَرِ إِلَی طُلُوعِ الشَّمْسِ فَإنَّهَا سَاعَهٌ تُفَتَّحُ فِیهَا أبْوَابُ السَّمَاءِ وَتُقَسَّمُ فِیهَا الاَْرْزَاقُ وَتُقْضَی فِیهَا الْحَوَائِجُ الْعِظَامُ؛ خداوند [شنیدن] هر دعایی را از بندگان مؤمن خویش دوست دارد؛ بنابراين بر شما باد از هنگام سحر تا خورشید دعا کنید؛ چرا که درون این زمان هست که درهای آسمان گشوده، ارزاق تقسیم و حاجت های بزرگ روا می شود.»

ج. درون روایات ما، ادعیه و نمازهای متفاوتی برای افزایش و وسعت رزق و روزی توصیه شده هست.

تدبیر

یکی از عوامل مؤثّر درون تأمین رزق و روزی و افزایش اين، داشتن تدبیر، آینده نگری و نرم افزار ریزی هست. تدبیر درون زندگی، گونه ها و چهره های متفاوتی دارد. مسائلی از قبیل گزينش شغل، سن و زمان و مکان مناسب برای وارد شدن درون عرصه کار و اشتغال از جمله آنهاست.
اگر کسی بدون شناخت علاقه، استعداد و توانایی خود، درون گزينش شغل و مکان و زمان اين دچار اشتباه شد، به جای مذمّت و سرزنش روزگار و بدبینی به این و اين، باید خود را سرزنش کند و درون تدبیر و نرم افزار ریزی خود تجدید نظر نماید.

عوامل افزایش رزق و روزی - تدبیر
عوامل افزایش رزق و روزی – تدبیر

این تمامي مربوط به مرحله قبل از گزينش شغل هست؛ ولي بعد از گزينش شغل و کسب درون آمد، مرحله جدیدی از تدبیر درون زندگی آغاز می شود. درون این مرحله، مسائلی از قبیل نحوه هزینه و اولویت بندی درون هزینه ها و… وجود دارد که باید به گونه مناسبی تدبیر شود. بنا به فرموده امام علی علیه السلام : «قِوامُ الْعَیْشِ حُسْنُ التَّقْدیرِ وَ مِلاکُهُ حُسْنُ التَّدْبیرِ؛ برپایی زندگی منوط به اندازه گیری مناسب هست و اندازه گیری مناسب به تدبیر مناسب وابسته هست.»

امام باقر علیه السلام درون حدیث شریفی، تمام کمالات انسانی را درون سه نکته خلاصه کرده هست که یکی از آنها تدبیر درون زندگی می باشد: «الْکَمَالُ کُلُّ الْکَمَالِ التَّفَقُّهُ فِی الدِّینِ وَ الصَّبْرُ عَلَی النَّائِبَهِ وَ تَقْدِیرُ الْمَعِیشَهِ؛ تمام کمالات درون سه چیز نهفته هست: فهم عمیق از دین، بردباری درون ناملایمات و نرم افزار ریزی درون زندگی.»

میانه روی

درون شمار عواملی که درون جلب رزق و روزی آدمی مؤثر هست، به عوامل کار، تلاش، تدبیر و نرم افزار ریزی اشاره شد. عامل میانه روی نیز به عنوان عامل مکمّل کار و تلاش، انسان را به حرکت درون می آورد و از کسالت و تنبلی خارج می کند.

تدبیر و نرم افزار ریزی، انسان را به جاده مستقیمی که به مقصد مورد نظر منتهی می شود، رهنمون می سازد و میانه روی و اعتدال، حرکت او را تنظیم می کند تا دچار کندی و تندی نابجا نشود. بخل و اسراف یا دست بستگی و دست و دل بازی، هر یک به گونه ای میانه روی درون زندگی را تهدید می کنند.

قرآن کریم درون دستوری کلی و اساسی، همگان را به «مشی معتدل» درون تمامي زمینه های اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و… فرمان می دهد و درون فرمان دیگری افراط و تفریط را موجب سرزنش و حسرت می داند: «وَ لا تَجْعَلْ یَدَکَ مَغْلُولَهً إِلی عُنُقِکَ وَ لا تَبْسُطْها کُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُوماً مَحْسُوراً»؛ «هرگز دستت را به گردنت زنجیر مکن [و ترک انفاق و بخشش مکن] و بیش از حد [نیز] دست خود را مگشای که مورد سرزنش قرار گیری و از کار فرومانی.»

افراط و تفریط نه تنها درون امور مباح، کاری غیر عاقلانه و غیر شرعی هست، بلکه حتی درون امور نیک و پسندیده نیز امری غیرعقلانی و غیر شرعی محسوب می شود. اسراف و تندروی جامه زشتی هست که قامت هر عمل پسندیده ای را ناپسند جلوه می دهد.

اسراف فقط درون امور باطل و ناروا نیست، بلکه حتی درون امور حق و روا نیز مصداق دارد. به تعبیر امام سجاد علیه السلام : «إِنَّ الرَّجُلَ لَیُنْفِقُ مَالَهُ فِی حَقٍّ وَ إِنَّهُ لَمُسْرِفٌ؛ چه بسا کسی درون راه حق مال خود را انفاق کند، حال آنکه اسراف کار شمرده می شود.»

بنابر گواهی امام صادق علیه السلام : «إِنَّ السَّرَفَ یُورِثُ الْفَقْرَ وَ إِنَّ الْقَصْدَ یُورِثُ الْغِنَی؛ اسراف موجب فقر و نداری، و میانه روی موجب غنی و بی نیازی می گردد.»

و بنا به ضمانت امام کاظم علیه السلام : «ضَمِنْتُ لِمَنِ اقْتَصَدَ أَنْ لَا یَفْتَقِرَ؛ برای کسی که میانه روی کند، ضمانت می کنم که هرگز فقیر نشود.»

بالاتر از فقیر نشدن، برخورداری از نعمت های فراوان الهی درون اثر میانه روی و اعتدال هست. به فرموده پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله : «مَنِ اقْتَصَدَ فِی مَعِیشَتِهِ رَزَقَهُ اللَّهُ وَ مَنْ بَذَّرَ حَرَمَهُ اللَّهُ؛ کسی که درون زندگی خود میانه روی پیشه کند، خداوند به او [روزی می دهد،] و کسی که تبذیر [و ریخت و پاش] کند، خداوند او را [از نعمات خود] محروم نماید.»

حاصل آنکه، یکی از عوامل جلب رزق و روزی، میانه روی و دوری از تندروی و کند روی یا پرهیز از اسراف و بخل هست.

تقوا، توبه، استغفار

گناه و نافرمانی خداوند، علاوه بر تنبیه معنوی که همان از دست دادن توفیق طاعت و شیرینی عبادت هست، تنبیه مادّی خداوند را نیز درون پی دارد تا هر چه زودتر انسان تبهکار به خود آید و به مسیر درست باز گردد: «وَ ضَرَبَ اللّهُ مَثَلاً قَرْیَهً کانَتْ آمِنَهً مُطْمَئِنَّهً یَأْتیها رِزْقُها رَغَداً مِنْ کُلِّ مَکانٍ فَکَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللّهِ فَأَذاقَهَا اللّهُ لِباسَ الْجُوعِ وَ الْخَوْفِ بِما کانُوا یَصْنَعُونَ»؛ «خداوند [برای آنان که کفران نعمت می کنند] مثلی زده هست: منطقه آبادی که امن [و آرام] و مطمئن بود و همواره روزیش از هر جا می رسید؛ ولي نعمت خدا را ناسپاسی کردند و خداوند به خاطر اعمالی که انجام می دادند، لباس گرسنگی و ترس را بر اندامشان پوشانید.»

عوامل افزایش رزق و روزی - توبه و استغفار
عوامل افزایش رزق و روزی – توبه و استغفار

بر پايه اصل اولیه، خداوند منّان رحمت عام و فراگیر خود را شامل حال تمامي بندگان و آفریدگان خود می کند و آنها را از پاکیزه ترین نعمتهایش برخوردار می سازد؛ ولي آنگاه که از سر ناسپاسی و کفران نعمت، سر به طغیان و سرکشی زنند، خداوند نیز نعمتهای خود را از آنان باز می دارد تا کمی به خود آیند و دست از عناد و لجاجت بردارند. علاوه بر آیه فوق، این آیه نیز شاهد همین ادعا هست:

«کُلُوا مِنْ طَیِّباتِ ما رَزَقْناکُمْ وَ لا تَطْغَوْا فیهِ فَیَحِلَّ عَلَیْکُمْ غَضَبی وَ مَنْ یَحْلِلْ عَلَیْهِ غَضَبی فَقَدْ هَوی»؛ «از روزیهای پاکیزه ای که به شما داده ایم بخورید و درون اين طغیان نکنید که [درون این صورت[ غضب من بر شما وارد شود و هر کس که غضبم بر او وارد شود، سقوط می کند.»

درون نقطه مقابل، آنان که گناه نکنند و به جای تابعیت شیطان، درون زمره بندگان رحمان درون آیند، برکات زمین و آسمان بر آنان خواهد بارید و آنها را غرقه رحمت الهی خواهد کرد: «وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُری آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَیْهِمْ بَرَکاتٍ مِنَ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ وَ لکِنْ کَذَّبُوا فَأَخَذْناهُمْ بِما کانُوا یَکْسِبُونَ»؛ «و اگر اهل شهرها و آبادیها ایمان می آوردند و تقوا پیشه می کردند، برکات آسمان و زمین را بر آنها می گشودیم؛ ولی [آنها حق را] تکذیب کردند، ما هم آنان را به کیفر اعمالشان مجازات کردیم.»

همچنین اهل تقوی، از امدادهای غیبی و مخزنهای ویژه رحمت الهی برخوردارند. و از آنجا که امور غیبی از توان محاسبه انسان خارج هست، انسانهای تقوا پیشه از ارزاق بی حساب و غیرقابل محاسبه برخوردار می شوند: «وَ مَنْ یَتَّقِ اللّهَ یَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً * وَ یَرْزُقْهُ مِنْ حَیْثُ لا یَحْتَسِبُ وَ مَنْ یَتَوَکَّلْ عَلَی اللّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ إِنَّ اللّهَ بالِغُ أَمْرِهِ قَدْ جَعَلَ اللّهُ لِکُلِّ شَیْءٍ قَدْراً»؛ «و هر کس تقوای الهی پیشه کند، خداوند راه نجاتی برای او فراهم می کند و او را از جایی که گمان ندارد روزی می دهد. و هر کس بر خدا توکل کند، خداوند امر او را کفایت می کند. خداوند فرمان خود را به انجام می رساند و او برای هر چیزی اندازه ای قرار داده هست.»

مطابق این آیه شریفه، انسان پرهیزکار درون زندگی خود هیچ گاه با «بن بست» و یا «درون بسته» مواجه نخواهد شد. خداوندی که تمام علل و اسباب درون دست اوست، درون هر مشکل و بن بستی، برای او راه خروجی قرار خواهد داد، از جمله: درون پیچ و خمهای زندگی هیچ گاه با بن بست اقتصادی علاج ناپذیر مواجه نخواهد شد و از جایی که گمان نمی برد، خداوند مشکل او را رفع و روزی او را خواهد رساند.

ولي چنانچه انسان از یاد خدا غافل شده و مرتکب گناه گردید، سپس گناه یا گناهان خود را با طلب مغفرت و بازگشت به خداوند متعال تدارک و جبران کرد، علاوه بر آنکه سیئاتش به حسنات تبدیل می شود، و روح و روانی پاک می یابد، روزی او نیز افزایش پیدا می کند.
خداوند متعادل درون قرآن کریم می فرماید: «وَ أَنِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ یُمَتِّعْکُمْ مَتاعاً حَسَناً إِلی أَجَلٍ مُسَمًّی وَ یُوءْتِ کُلَّ ذی فَضْلٍ فَضْلَه»؛ «از پروردگار خویش آمرزش بطلبید! سپس به سوی او باز گردید تا شما را تا زمان معینی [از مواهب زندگی این جهان] به خوبی بهره مند سازد و به هر صاحب فضیلتی به مقدار فضیلتش ببخشد.»

و بنا به توصیه تمامي انبیاء الهی، از جمله حضرت هود علیه السلام توبه و استغفار، موجب رحمت بی پایان و پیوسته و افزایش توان و نیروی انسان خواهد شد: «وَ یا قَوْمِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ یُرْسِلِ السَّماءَ عَلَیْکُمْ مِدْراراً وَ یَزِدْکُمْ قُوَّهً إِلی قُوَّتِکُمْ وَ لا تَتَوَلَّوْا مُجْرِمینَ»؛ «و ای قوم من! از پروردگارتان طلب آمرزش کنید، سپس به سوی او بازگردید تا [باران] آسمانی را پی درون پی بر شما بفرستد و نیرویی بر نیرویتان بیفزاید و گنهکارانه روی [از حق] برنتابید.»

درون روایات نیز یکی از عوامل روزی رسان، استغفار و بازگشت به دامان پرمهر الهی شمرده شده هست. درون روایتی از امام علی علیه السلام ، استغفار، موجب افزایش رزق [و از عوامل افزایش رزق و روزی انسان] دانسته شده هست. حضرت علی علیه السلام می فرمایند: «الاِسْتِغْفَارُ یَزِیدُ فِی الرِّزْقِ؛ استغفار، روزی را زیاد می کند.»

ایشان درون حدیث دیگری به کمیل سفارش فرمودند که اگر درون رسیدن روزی تو کندی و آهستگی پیش آمد، اين را با استغفار چاره کن: «إِذَا أَبْطَأَتِ الْأَرْزَاقُ عَلَیْکَ فَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ یُوَسِّعْ عَلَیْک؛ هنگامی که رسیدن روزیت کند می شود، از خداوند آمرزش بخواه تا روزیت را وسیع گرداند.»

درون حدیث دیگری، علی علیه السلام چگونگی استغفار را به ما آموزش می دهند: مردی از مشکلی که برای او پیش آمده بود و از تنگنای مالی و فراوانی اهل و عیال خود درون نزد حضرت علی علیه السلام شکایت کرد. حضرت به او فرمود بر تو باد استغفار کردن؛ چرا که خداوند می فرماید: «اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ اِنّهُ کانَ غِفارا»؛ «از خدا آمرزش طلبید که او بسیار آمرزنده هست.»

اين مرد بار دیگر خدمت حضرت رسید و اعلام کرد: یا امیرالمؤمنین! من فراوان استغفار کردم؛ ولي راه چاره ای برای خود نمی بینم. حضرت پاسخ داد: «شاید اين چنان که شایسته هست استغفار نکردی.» اعلام کرد: راه اين را به من یاد دهید. فرمود که نّیت خود را پاک کن، از پروردگارت اطاعت نما و بگو: «اللّهُمَّ اِنِّی اَسْتَغْفِرُکَ مِنْ کُلِّ ذَنْبٍ قَوِیَ عَلَیْهِ بَدَنِی بَعَافِیَتِکَ صَلِّ عَلَی خِیَرَتِکَ مِنْ خَلْقِکَ مُحَمَّدٍ النَّبِی وَ آلِهِ الطَّیِّبِینَ وَالطّاهِرِینَ وَفَرِّج عَنِّی؛ خداوندا ! نسبت به تمامی گناهانی که آنها را با جسم سالمی که تو به من ارزانی داشتی انجام دادم، از تو آمرزش می طلبم. بر بهترین مخلوقت محمد صلی الله علیه و آله و آل پاک و پاکیزه او درود فرست و برای من گشایشی قرار ده!»

اين مرد اعلام کرد: من چندین بار به همین صورت آمرزش خواستم، تا اینکه خداوند از من ناراحتی و تنگدستی را زدود و رزقم را فراوان ساخت و گرفتاریم را بر طرف کرد.»

ذکر خدا

بر پايه قاعده کلی «فَاذْکُرُونی أَذْکُرْکُمْ وَ اشْکُرُوا لی وَ لا تَکْفُرُونِ»، رابطه بین ذاکر و مذکور، رابطه ای متقابل هست و انسان ذاکر، مذکور خداوند نیز واقع می شود. بر این پايه، اگر انسانی با یاد خداوند و به یاد او زندگی کند، خداوند نیز به یاد او هست و او را از رزق مادی و معنوی خود برخوردار می کند.

وسعت رزق و روزی علامه حسن زاده آملی
وسعت رزق و روزی علامه حسن زاده آملی

ذکر خداوند به زبان های متفاوت و درون زمان های گوناگونی قابل انجام هست؛ ولي درون این میان، بعضی از اذکار و بعضی از زمان ها اثر بیش تری دارند. از بین زمان ها، هنگام سحر و بین طلوع فجر تا طلوع خورشید، از مزیت و تأثیر بیش تری درون ازدیاد رزق و روزی انسان برخوردار هست. بنا به فرموده پیامبر رحمت، حضرت محمد صلی الله علیه و آله : «ذِکْرُ اللّهِ ما بَیْنَ طُلُوعِ الْفَجْرِ اِلی طُلُوعِ الشَمْسِ اَبْلَغُ فِی طَلَبِ الرِّزْقِ مِنَ الضَّرْبِ فِی الاَْرْضِ؛ ذکر خداوند درون کسب روزی از هنگام طلوع فجر تا طلوع خورشید، از سفر تجاری مؤثرتر هست.»

بر همین پايه هست که بنا به فرموده امام علی علیه السلام ، تعقیب نماز صبح و نماز عصر موجب افزایش رزق [و از عوامل افزایش رزق و روزی ] هست. همچنان که سی بار تسبیح درون روز، هفتاد نوع بلا را که کم ترین آنها فقر و نداری هست، از زندگی انسان دور می کند. «وَ التَّعْقِیبُ بَعْدَ الْغَدَاهِ وَ بَعْدَ الْعَصْرِ یَزِیدُ فِی الرِّزْق … مَنْ سَبَّحَ اللَّهَ کُلَّ یَوْمٍ ثَلَاثِینَ مَرَّهً دَفَعَ اللَّهُ عَنْهُ سَبْعِینَ نَوْعاً مِنَ الْبَلَاءِ أَیْسَرُهَا الْفَقْرُ؛ تعقیب نماز صبح و عصر روزی را زیاد می کند… هر کس هر روز سی بار خدا را تسبیح کند، خداوند هفتاد نوع بلا را که سبک ترین آنها فقر هست، از او دفع می کند.»

برای همین منظور، خواندن سوره (ق) نیز توصیه شده هست. «مَنْ قَرَأَ سُورَهُ ق وَسَّعَ اللّهُ عَلَیْهِ فِی رِزْقِهِ؛ کسی که سوره «ق» را قرائت کند، خداوند روزیش را وسعت می دهد.»

اذان گویی نیز یکی از مصادیق ذکر خدا هست. هنگامی که فردی درون نزد امام صادق علیه السلام از فقر و نداری خود شکایت کرد، اين حضرت توصیه فرمود: «أَذِّنْ کُلَّمَا سَمِعْتَ الْأَذَانَ کَمَا یُوءَذِّنُ الْمُوءَذِّنُ؛ با شنیدن اذان، جملات اذان، را همان طور که مؤذّن می گوید تکرار کن! [تا فقر از زندگی تو رخت بندد].»

برای مطالعه بیشتر درون این زمینه لینک های زیر را مشاهده نمایید:
دعا و ذکر جهت وسعت رزق و روزی
ذکر و دعا برای افزایش رزق و روزی

توکّل بر خدا

کسی که به مردم رو کند و از آنان رفع حاجت خود را طلب نماید، خود را به مخلوقی مانند خود محتاج ساخته و از خوان بی کران خالق دور کرده هست؛ ولي کسی که به درگاه بی نیاز خالق عرض نیاز کند و تنها از او کمک بخواهد و درون خواست خود را از مردم محتاج پنهان کند، خداوند کریم، درخواست او را کریمانه پاسخ خواهد داد: «مَنْ جَاعَ أَوِ احْتَاجَ فَکَتَمَهُ النَّاسَ وَ أَفْشَاهُ إِلَی اللَّهِ کَانَ حَقّاً عَلَی اللَّهِ أَنْ یَرْزُقَهُ رِزْقَ سَنَهٍ مِنَ الْحَلَالِ؛ فرد گرسنه و نیازمندی که گرسنگی و نیازمندی خود را از مردم پنهان کند و نزد خداوند افشا نماید، بر خداوند هست که رزق سال او را از مال حلال تأمین کند.»

افزایش رزق و روزی الیس الله بکاف عبده
افزایش رزق و روزی الیس الله بکاف عبده

همچنان که خداوند از زبان بنده برگزیده خود حضرت محمد مصطفی صلی الله علیه و آله بیان فرمود که: «یَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مَا مِنْ مَخْلُوقٍ یَعْتَصِمُ بِمَخْلُوقٍ دُونِی إِلَّا قَطَعْتُ بِهِ أَسْبَابَ السَّمَاوَاتِ وَ أَسْبَابَ الْأَرْضِ مِنْ دُونِهِ فَإِنْ سَأَلَنِی لَمْ أُعْطِهِ وَ إِنْ دَعَانِی لَمْ أُجِبْهُ وَ مَا مِنْ مَخْلُوقٍ یَعْتَصِمُ بِی دُونَ خَلْقِی إِلَّا ضَمَّنْتُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ رِزْقَهُ فَإِنْ دَعَانِی أَجَبْتُهُ وَ إِنْ سَأَلَنِی أَعْطَیْتُهُ وَ إِنِ اسْتَغْفَرَنِی غَفَرْتُ لَه؛ خداوند عزیز و جلیل می فرماید: هیچ بنده ای نیست که به کسی غیر من و به مخلوقی متوسل شود، مگر آنکه اسباب آسمانها و زمین را از او قطع خواهم کرد؛ بنابراين اگر از من درخواست کند، به او عطا نخواهم کرد و اگر مرا بخواند، پاسخش نخواهم داد. و هیچ بنده ای نیست که به من و نه به بندگان من تمسّک جوید، مگر آنکه آسمانها و زمین را ضمانت رزق او قرار خواهم داد؛ بنابراين اگر مرا بخواند، پاسخش می دهم و اگر از من بخواهد، به او خواهم بخشید و اگر از من طلب آمرزش کند، او را خواهم آمرزید.»

کسب معرفت

هدف از خلقت آدمیان، رسیدن بنی آدم به قله های رفیع معرفت و معنویت هست و کسانی که درون این راه گام نهند، از الطاف ویژه حق تعالی بهره مند شده و از تسهیلات ویژه او برخوردار خواهند شد. طالب واقعی علم، برای آنکه از همّ و غمّ معاش درون امان بماند و فکر و ذکر خود را مصروف دانش اندوزی کند، آفریدگار جهان، خود تأمین رزق و روزی او را تضمین نموده هست.
بنا به فرموده پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله : «اِنَّ اللّه َ تَعَالَی قَدْ تَکَفَّلَ لِطَالِبِ الْعِلْمِ بِرِزْقِهِ خَاصَّهً عَمَّا ضَمِنَهْ لِغَیْرِهِ؛ خداوند متعال گذشته از ضمانتی که برای رزق عموم مردم نموده هست، به طور ویژه تأمین رزق طالبان علم را بر عهده گرفته هست.»

شهید ثانی درون توضیح معنای این حدیث شریف و با دقت به تجربه های شخصی خود می نویسد: «غیر طالب علم برای به دست آوردن روزی خود، نیازمند سعی و تلاش هست؛ ولي دانشجو بدون آنکه مکلّف به سعی و تلاش برای تحصیل رزق خود باشد، به صرف طالب و جوینده علم بودن، خداوند روزی او را خواهد رسانید، ولي به شرط نیت صحیح و اراده خالص او. درون همین رابطه برای خود من حوادث و نکته های دقیقی از ابتدای تحصیل تا کنون از لطف خداوند و کمک های زیبای او رخ داده هست که درون صورت جمع آوری اين ها، [حجم عظیمی را تشکیل خواهد داد] که تنها خداوند از اين آگاه هست. … خلاصه اين که شنیدن کی بود مانند دیدن.»

درون روایت دیگری نیز آمده هست: «مَنْ تَفَقَّهَ فِی دینِ اللّه ِ کَفَاهُ اللّه ُ مَا أهَمَّهُ وَ رَزَقَهُ مِنْ حَیْثُ لاَ یَحْتَسِبْ؛ کسی که درون دین خدا تفقّه [و تفحّص] کند، خداوند نیازهای او را برآورده و رزق او را از جایی که گمان نمی برد، خواهد رسانید.»

همچنان که درون توضیح شهید ثانی آمده هست، تعهّد خداوند بر رساندن روزی طالبان دانش و معرفت، مشروط بر نیّت خالص آنها درون طلب علم و دانش هست؛ نه کسانی که به انگیزه های غیرخالصی همچون شهرت طلبی، به دست آوردن موقعیت اجتماعی و انباشت پول و ثروت تحصیل علم کنند، یا با دسترس ی ابزاری از قداست علم و دانش، به دنبال رسیدن به مقاصد پست دنیوی خود می باشند، نه به دنبال دین شناسی، هستی شناسی و بالاخره خداشناسی. به عبارت دیگر، رزق طالبان علم ضمانت شده هست، نه رزق طالبان ثروت و ریاست.

وضو داشتن

وضو داشتن، علاوه بر برخورداری از نورانیت باطنی و بهداشت ظاهری، درون افزایش رزق انسان و رسیدن او به مقاصد مورد نظر خود نیز مؤثّر هست. بنا به نصیحت امام صادق علیه السلام : «مَنْ ذَهَبَ فِی حَاجَهٍ عَلَی غَیْرِ وُضُوءٍ فَلَمْ تُقْضَ حَاجَتُهُ فَلَا یَلُومَنَّ إِلَّا نَفْسَهُ؛ کسی که برای انجام کاری بدون وضو حرکت کند و به مقصود خود نرسد، بنابراين کسی جز خود را سرزنش نکند.»

همچنان که گرفتن وضو قبل و بعد از غذا خوردن، درون افزایش رزق آدمی مؤثّر هست. امام صادق علیه السلام فرمود: «الْوُضُوءُ قَبْلَ الطَّعَامِ وَ بَعْدَهُ یَنْفِی الْفَقْرَ وَ یَزِیدُ فِی الرِّزْقِ؛ وضو گرفتن پیش و بنابراين از غذا، فقر را از بین می برد و رزق را افزایش می دهد.»

پذیرایی از دیگران

جهان چون کوهی هست که هر صدایی را به گوینده اين باز می گوید و چون آینه ای که تصویر بینندگان را به آنان باز می شناساند. بر همین قیاس، رحم و مهربانی نسبت به دیگران، موجب فرود آمدن رحمت بر انسان و نامهربانی با آدمیان، موجب نامهربانی آنان با انسان می شود.

یکی از عوامل افزایش رزق و روزی ، پذیرایی از دیگران هست. این عامل، چنان شتابان بر رزق انسان مؤثّر هست که به حرکت سریع کارد درون چربی کوهان شتر تشبیه شده هست. پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله می فرماید: «الرِّزْقُ أَسْرَعُ إِلَی مَنْ یُطْعِمُ الطَّعَامَ مِنَ السِّکِّینِ فِی السَّنَامِ؛ سرعت رسیدن رزق به کسی که به دیگران غذا می دهد، از سرعت حرکت کارد درون کوهان شتر بیش تر هست.»

هم اين عزیز، «مهمانداری» را هدیه ای الهی دانستند که موجب افزایش رزق اهل خانه می گردد: «إِذَا أَرَادَ اللَّهُ بِقَوْمٍ خَیْراً أَهْدَی إِلَیْهِمْ هَدِیَّهً؛ هنگامی که خداوند خیر و خوبی گروهی را بخواهد، به آنان هدیه ای می دهد.»

گفتند: اين هدیه چیست؟ فرمود: «الضَّیْفُ یَنْزِلُ بِرِزْقِهِ وَ یَرْتَحِلُ بِذُنُوبِ أَهْلِ الْبَیْتِ؛ مهمان؛ چرا که [مهمان] رزق خود را [به خانه صاحب خانه] می آورد و گناهان اهل خانه را می برد.»

انفاق مال

بر همین قیاس، انفاق های واجب و مستحب مال و ثروت، زمینه جلب رزق الهی را فراهم می آورد. دخت گرامی پیامبر صلی الله علیه و آله درون رابطه با علت تشریع زکات فرمود: «فَفَرَضَ اللّه ُ عَلَیْکُمْ… الزَّکَاهَ تَزْییدا فِی الرِّزْقِ؛ خداوند بر شما واجب کرد… زکات را برای افزایش رزقتان.»

عوامل افزایش رزق و روزی - انفاق مال
عوامل افزایش رزق و روزی – انفاق مال

«صدقه» نیز به عنوان یکی از انفاق های مستحب، درون افزایش رزق انسان مؤثّر هست [و از عوامل افزایش رزق و روزی می باشد]. درون ادبیات دینی ما، صدقه و بذل و بخشش مال به فقرا، نه تنها ثروت انسان را کاهش نمی دهد و انسان را دچار فقر نمی کند، بلکه ثروت را افزایش می دهد و داروی فقر انسان معرفی شده هست. مطابق توصیه امام علی علیه السلام : «اسْتَنْزِلُوا الرِّزْقَ بِالصَّدَقَهِ؛ نزول رزق خود را با صدقه دادن بخواهید.»

ایشان درون جای دیگری می فرمایند: «دَاوُوا الْفَقْرَ بِالصَّدَقَهِ وَ الْبَذْلِ؛ فقر [خود و دیگران] را با صدقه و بخشش [مالتان] چاره نمایید.»

ولي صدقه و بخشش پنهانی، از اخلاص و تأثیر گذاری بیش تری برخوردار هست. از همین رو امام باقر علیه السلام فرمود: «الْبِرُّ وَ الصَّدَقَهُ السِرُّ یَنْفِیَانِ الْفَقْر؛ نیکی و صدقه پنهانی، فقر را از میان برمی دارند.»

انجام حج و عمره

تشرّف به خانه خدا و انجام اعمال حج و عمره، برکاتی دارد که از جمله آنها وسعت روزی و تأمین هزینه های زندگی خود و خانواده حاجی و معتمر هست: «حُجُّوا وَ اعْتَمِرُوا تَصِحَّ أَبْدَانُکُمْ وَ تَتَّسِعَ أَرْزَاقُکُمْ وَ یَصْلَحُ اَیْمانُکُمْ وَ تُکْفَوْنَ مَئُونَاتِ عِیَالِکُمْ؛ حج گزارید و عمره انجام دهید که درون این صورت، بدنهایتان سالم، روزیتان وسیع، ایمانتان اصلاح و هزینه زندگی نان خورهایتان تأمین خواهد شد.»

امانتداری

از جمله دلایل مؤثّر و عوامل افزایش رزق و روزی ، امانتداری و پرهیز از خیانت درون امانت هست. بنا به فرموده پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله: «الْأَمَانَهُ تَجْلِبُ الرِّزْقَ وَ الْخِیَانَهُ تَجْلِبُ الْفَقْرَ؛ [باز گرداندن] امانت، موجب جلب رزق و خیانت [درون امانت] موجب فقر می شود.»

افزایش روزی یا علامت خطر

باید به این نکته دقت کرد که افزایش رزق و روزی، همیشه علامت تقرّب به خدا یا به کارگیری راه ها و دستورات درون این خصوص نیست و نمی توان با وجود اين، خوشحال و خرسند بود؛ بلکه گاهی فراوانی روزی، یک نوع هشدار و علامت خطر هست.

بندگانی به دلیل بزه کاری و بدرفتاریشان، مستحق عقوبت و مجازات هستند؛ ولي برخی از اعمال درست و شایسته آنان، مانع مجازاتشان می شود. خداوند عادل و حکیم برای آنکه اعمال شایسته آنها را بدون پاداش نگذارد و جزای درون خوری به آنان دهد، به گونه ای رفتار شایسته شان را پاسخ می دهد. این پاداش گاهی درون افزایش رزق و روزی آنان جلوه گر می شود.

امام محمد باقر درون این رابطه فرمودند: «وَ إِذَا کَانَ مِنْ أَمْرِهِ أَنْ یُهِینَ عَبْداً وَ لَهُ عِنْدَهُ حَسَنَهٌ صَحَّحَ بَدَنَهُ فَإِنْ لَمْ یَفْعَلْ بِهِ ذَلِکَ وَسَّعَ عَلَیْهِ فِی رِزْقِهِ فَإِنْ هُوَ لَمْ یَفْعَلْ ذَلِکَ بِهِ هَوَّنَ عَلَیْهِ الْمَوْتَ لِیُکَافِیَهُ بِتِلْکَ الْحَسَنَهِ؛ هنگامی که خداوند بخواهد بنده ای را خوار کند، ولي عمل حسنه ای داشته باشد، درون مقابل این حسنه به او تندرستی دهد. اگر چنین نکند، روزی او را افزایش دهد و اگر چنین نکند، مرگ او را آسان گرداند تا پاداش حسنه او را داده باشد.»

(پایگاه اطلاع رسانی حوزه)

امتیاز کل

درون این مطلب عوامل افزایش رزق و روزی را به صورت کامل بررسی نمودیم و به دلایل موثر و علل افزایش رزق و روزی آگاه شدیم.

User Rating: ۳.۴۷ ( ۳ votes)

مطالب پیشنهادی